biskupin.jpg

Najbardziej znane w Europie Środkowej stanowisko archeologiczne. Zlokalizowane jest na terenie należącym do wsi Biskupin w gminie Gąsawa na Pojezierzu Gnieźnieńskim. Rezerwat archeologiczny w Biskupinie został uznany za pomnik historii Polski w 1994 roku, w 1995 roku wpisany do rejestru zabytków. W 2007 roku Muzeum Archeologicznemu w Biskupinie przyznana została nagroda Europa Nostra, uważana za odpowiednik nagrody Nobla w dziedzinie muzealnictwa. Placówka gromadzi i udostępnia zwiedzającym materiał zabytkowy, prowadzi badania naukowe, stosuje nowoczesne metody edukacji między innymi organizując cyklicznie popularne festyny archeologiczne. Rocznie obiekty rezerwatu archeologicznego zwiedza ponad 250 tys. turystów. Odkrycia osady warownej typu bagiennego w Biskupinie dokonał w 1933 roku Walenty Szweitzer, kierownik tutejszej szkoły powszechnej. Prace wykopaliskowe rozpoczęto rok później. Odkryto konstrukcje drewniane osady założonej na około dwuhektarowej wyspie jeziora Biskupińskiego. Zabudowa osiedla zajmowała powierzchnię około 1,3 hektara. Gród obwiedziono drewnianoziemnym wałem obronnym i otoczono falochronem zbudowanym z ukośnie wbitych pali. W obrębie umocnień było jedenaście ulic poprzecznych, jedna okrężna i brama wjazdowa o szerokości 3 metrów, z dębowymi dwuskrzydłowymi wrotami i wieżą obronną, do której wiódł drewniany pomost o długości 250 metrów i szerokości 3 metrów. Wzdłuż poprzecznych ulic stało, w trzynastu rzędach, około 100. drewnianych domów o powierzchni około 80. metrów kwadratowych, pokrytych wspólnymi dachami. Współczesny plan biskupińskiej rekonstrukcji ograniczono do dwóch rzędów domów z ulicą poprzeczną. Wejścia do chat umieszczano od strony południowej. Wnętrza dzielono na przedsionek i izbę, w której pośrodku znajdowało się palenisko z kamieni polnych, pod ścianą sytuowano wieloosobowe łoże, nad nim podstrzesze przeznaczane do przechowywania między innymi zapasów żywności, siana i opału. Budowę grodu początkowo wiązano z okresem halsztackim przypadającym na okres 550-400 p.n.e. Dokładniejsze badania dendrochronologiczne drewnianych bali skłoniły naukowców do datowania zabytku na lata późniejsze. Najprawdopodobniej budowę prowadzono około roku 738 p.n.e., czyli nieomal w tym samym czasie, gdy Romulus zakładał Rzym.

Gród biskupiński zamieszkany był przez 150 lat. Przyczyny dla, których wyspa została opuszczona, nie doczekały się jednoznacznego wyjaśnienia. Niejedyna to tajemnica tamtego okresu. Niemniej intrygującą są motywy, którymi kierowała się ludność rolnicza postanawiająca chronić się za palisadą obronnego grodu w trudnodostępnym podmokłym terenie. Według ocen żyło w osadzie około tysiąca ludzi. Gród zamieszkiwała ludność należąca do kręgu tak zwanej kultury łużyckiej, jak tę grupę etniczną określają archeolodzy. Polemiki wokół teorii o pochodzeniu budowniczych osady długo toczyły się pomiędzy polskimi i niemieckimi naukowcami. Spór nie został rozstrzygnięty. Przed wojną osada w Biskupinie nazywana była „Polskimi Pompejami”. To nie wulkaniczny popiół, ale wysoki poziom wody przez tysiąclecia konserwował pozostałości budowli. Obecnie, w celu zapewnienia optymalnych warunków przetrwania zabytkowej substancji, stanowisko archeologiczne objęto długoterminowym programem, którego elementem jest między innymi utrzymywanie wysokiego poziomu wody w jeziorze.  Obok słynnej osady obronnej, nową atrakcję dla zwiedzających skansen, stanowi rekonstrukcja wczesnopiastowskiej wioski, dokonana przy zaangażowaniu środków z Unii Europejskiej. W tym miejscu odkryto, w trakcie prowadzonych badań archeologicznych, relikty wsi z VIII do X wieku  zamieszkałej przez ludność rzemieślniczą zajmującą się między innymi garncarstwem, rogownictwem, skórnictwem, kowalstwem, garbarstwem, tkactwem, a także rolnictwem, rybołówstwem i łowiectwem. W Pawilonie Muzealnym zlokalizowanym nieopodal wczesnośredniowiecznej wioski, prezentowana jest stała wystawa poświęconą badaniom wykopaliskowym w Biskupinie i okolicy, która gromadzi między innymi znalezione narzędzia, ozdoby, fragmenty naczyń i broni. Za pawilonem umiejscowiono kwaterę Archeologii Doświadczalnej, w której nieprzerwanie trwają prace odtwarzające formy działalności dawnych społeczności na przykład metody budowy chat, wypalania naczyń, wytopu brązu, wędzenia ryb, lepienia ceramiki, wytwarzania narzędzi krzemiennych, produkcji dziegciu i smoły drzewnej. Prowadzona jest hodowla zwierząt i uprawa roślin. Wzniesiono budynki gospodarcze używając do tego tradycyjnych materiałów i prostych narzędzi. Z kolei w Obozowisku Łowców i Zbieraczy z Epoki Kamienia prowadzone są archeologiczne badania eksperymentalne. Rekonstruktorzy odtwarzają i popularyzują elementy codziennego życia społeczeństw z epoki mezolitu, epoki kamienia, a także paleolitu, starszej epoki kamienia. Prezentują też zwiedzającym Biskupin ówczesne domostwa. W sezonie turystycznym, od maja do września, na terenie rezerwatu można obserwować pokazy rekonstruktorów dawnych rękodzieł.

Do jednych z największych wydarzeń kulturalnych w Europie Środkowej należą organizowane cyklicznie każdego roku we wrześniu Festyny Archeologiczne w Biskupinie organizowane przez Muzeum Archeologiczne w Biskupinie i Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Hasło przewodnie festynów brzmi: Weź zabytek do ręki, stwórz jego kopię i poczuj historię. Uczestnicy  warsztatów, pokazów, konkursów mogą przenieść się w przeszłość, w  czasy Wikingów, Celtów czy Rzymian. Tegoroczny, XXI Festyn Archeologiczny, trwający do 20 września, nosi tytuł „Smaki przeszłości”. W programie jadłospisy przodków z najstarszych epok, tajniki kuchni antycznej, średniowiecznej i staropolskiej. Prezentacjom kulinariów z różnych okresów i terenów towarzyszą degustacje przygotowywanych potraw. W obozach, osadach i zagrodach przy dźwiękach zespołów „Percival”, „Remdih” i „Laiminguo” można poznać życie codzienne minionych epok. W potyczkach zbrojnych zmagają się grupy z Polski i Węgier. Sekrety archeologii i nauk pokrewnych odsłaniają specjaliści z uczelni i muzeów. Pokazom towarzyszą zabawy, gry, warsztaty i liczne konkursy z nagrodami. Informacji o nich wraz z ciekawymi artykułami dostarcza wydawana codziennie w trakcie festynu bezpłatna „Gazeta Biskupińska”. Główny motyw tegorocznego festynu, pokazy kulinarne, obejmują między innymi przygotowywanie potraw kuchni litewskiej, białoruskiej, holenderskiej, węgierskiej; degustacje potraw;  pokazy i degustacje kuchni rycerskiej;  wypiekanie podpłomyków; warzenie piwa; wyrób i przetwórstwo serów krowich i kozich; pokaz i opowieści o  tym, jak w kamiennych żarnach wytwarzano mąkę w neolicie;  pokaz przygotowywania i  degustacja obiadu w obozowisku z epoki kamienia;  pokaz i opowieść o kuchni wczesnego średniowiecza;  pokaz i degustacja potraw pierwszych rolników z okresu neolitu; opowieść i pokaz przygotowywania potraw łowców i zbieraczy z okresu mezolitu; opowieść i degustacja potrawy mieszkańców biskupińskiego grodu; opowieść i degustacja kuchni antycznej. W pierwszym tygodniu w festynie wzięło udział 14 tys. uczestników.
Bilet normalny na Festyn Archeologiczny kosztuje 15 zł.  Ceny biletów jednorazowych w inne dni są w cenie 10 zł. Dzieci do lat pięciu mają wstęp wolny. Za zwiedzanie z udziałem przewodnika płaci się dodatkowo. Za usługi przewodnickie w języku polskim 80 zł, w angielskim i niemieckim 150 zł. Rezerwat archeologiczny w Biskupinie i Muzeum Archeologiczne można zwiedzać codziennie od godziny 8.00 do 18.00, w miesiącach zimowych do zmroku. Na ogół zwiedzanie rezerwatu i ekspozycji trwa około dwóch godzin.
Zmotoryzowani najłatwiej dojadą do Biskupina skręcając w Żninie z drogi E5, wiodącej z Poznania przez Bydgoszcz do Gdańska. Ze Żnina do celu jest 10 km. Przez Biskupin przejeżdżają też autobusy. W sezonie turystycznym, od maja do września, warto wybrać inny środek lokomocji – kolejkę wąskotorową kursująca pięć razy dziennie pomiędzy Żninem i Gąsawą. Podróż trwa około 40. minut.

Muzeum Archeologiczne w Biskupinie
Biskupin 17, 88-410 Gąsawa

www.biskupin.pl