Jedno z najwspanialszych w Polsce, barokowych założeń pałacowo-parkowych. Rezydencja magnacka, która w epoce saskiej wspaniałością nie ustępowała budowlom pałacowym Europy. Saski teolog ewangelicki i geograf Anton Friedrich Büsching, autor między innymi dzieła „Geografia Królestwa Polskiego y Wielkiego Xięstwa Litewskiego, tudzież innych prowincyi do nich należących”, określał tę magnacką siedzibę mianem „Wersalu Polskiego”, co dało inspirację autorom innych podniosłych porównań.

Okazały pałac wraz z obszernym parkiem o geometrycznej, kompozycji nazywany był w XVIII wieku, i jest do dziś, „Wersalem Północy” i „Wersalem Podlaskim”. Okres świetności pałacu i otaczających ogrodów datuje się od momentu, kiedy białostockie dobra trafiły do rodziny Branickich. Wcześniej, w XVI wieku, należały do rodu Wiesiołowskich. Pierwotny nizinny zamek gotycki z frontonem skierowanym na południowy zachód, wzniósł Piotr Wiesiołowski około roku 1570. Fragmenty zachowały się w części środkowej obecnego pałacu. Po wygaśnięciu rodu pierwszych właścicieli, majątek przeszedł na własność Rzeczypospolitej i został włączony do starostwa tykocińskiego, jako królewszczyzna. Decyzją Sejmu Rzeczpospolitej, włości nadane zostały w dziedziczną własność Stefanowi Czarnieckiemu za zasługi dla ojczyzny w wojnie ze Szwedami. Czarniecki przekazał je wraz z zamkiem swojej córce, żonie stolnika koronnego Jana Klemensa Branickiego. Za patrona Białegostoku uważany jest prawnuk Czarnieckiego i ostatni męski przedstawiciel rodu Branickich, hetman wielki koronny, kasztelan krakowski, senator Rzeczypospolitej Jan Klemens II Branicki, pretendent do polskiej korony. Wyrazem niespełnionych ambicji do tronu było, jak chcą niektórzy historycy, zaangażowanie Branickiego, od lat dwudziestych XVIII wieku, w nieprzerwaną rozbudowę i upiększanie rezydencji, które czyniły  ją bardziej okazałą i imponującą. Dzieło zleceniodawcy realizowało wielu architektów, miedzy innymi królewski architekt Tylman z Gameren, saski architekt rokokowy Jan Zygmunt Deybel von Hammerau i architekt barokowy, pułkownik Jan Henryk Klemm, podkomendny Jana Klemensa Branickiego i pracownik w jego dobrach. Styl przestrzenny i dekoracyjny, jaki nadali zespołowi pałacowo-parkowemu, nawiązywał do maniery kulturowej Francji w epoce Ludwika XIV. Zresztą upodobaniu modzie budowania małych Wersali, ulegali posiadacze ziemscy w wielu krajach europejskich. Pałac w Białymstoku z pewnością się wśród podobnych mu wyróżniał. Tętnił życiem dwór Branickich, który stał się ośrodkiem kultury skupiającym artystów, poetów i ludzi nauki. Działał teatr hetmański tak zwany Opernhaus, orkiestra dworska i zespół baletowy. Na deskach teatru występowały zapraszane gwiazdy włoskich scen operowych. Gospodarz podejmował w białostockiej rezydencji koronowane głowy. Polskich królów. Augusta II Mocnego, August III Sasa i Stanisława Augusta Poniatowskiego. Cesarza rzymsko-niemieckiego Józefa II Habsburga. W przyszłości, pałac miał stać się także przejściowo miejscem pobytu Ludwika de Burbon, hrabiego Prowansji, późniejszego króla Ludwika XVIII, który uchodził z rewolucyjnej Francji szukając schronienia przed Dyrektoriatem żądnym rozprawy z Burbonami. Po śmierci hetmana Branickiego, jego spadkobiercy zdecydowali sprzedać pałac królowi pruskiemu. Potem przeszedł on w posiadanie cara Rosji Aleksandra I, który zamierzał przekształcić go w letnią rezydencję. Ostatecznie za panowania Mikołaja I założono w nim żeńską szkołę o nazwie Instytut Panien Szlacheckich. Działała do wybuchu pierwszej wojny światowej. Pałac stracił wówczas charakter rezydencjalny, nie dbano o utrzymanie barokowej kompozycji ogrodu. Z zawieruchy pierwszej wojny światowej wyszedł właściwie bez szwanku. Nie przetrwał drugiej.  Zburzony w dwóch trzecich przez wycofujących się w 1944 roku Niemców, do reszty został zdewastowany przez czerwonoarmistów i wandali. Po wojnie pałac poddano odbudowie według XVIII wiecznych wzorów. Prace remontowe i rekonstrukcyjne prowadzone są nadal.

Zabytek i jego otoczenie, w tym wspaniały ogród, przywracany jest stopniowo do poprzedniej świetności.

Główny korpus pałacu z bocznymi skrzydłami łączą arkady. Na tyłach budowli rozmieszczony jest park na dwóch poziomach. Górny przypomina ogrody Wersalu, dolny nawiązuje do ogrodów angielskich.

Wśród pałacowych budynków, przewodniki turystyczne zwracają uwagę na arsenał zbudowany w 1755 roku, w którym mieści się obecnie Biuro Wystaw Artystycznych i kawiarnia, a także na Pomarańczarnię oraz Pawilon Włoski i Toskański z połowy XVIII wieku.

Na tereny pałacowe prowadzi okazała brama w stylu barokowym, zbudowana według projektu Jana Henryka Klemma w latach 1755-1758. W 2006 roku ponownie umieszczono na jej szczycie herb Branickich, pozłacany Gryf trzymający w szponach tarczę z inicjałami Jana Klemensa. Za bramą znajdują się dwa dziedzińce, zewnętrzny i reprezentacyjny. Przegradza je mur z dwoma posągami Heraklesa dłuta  Jana Chryzostoma Redlera wykonanymi w 1756 r. Po obu stronach dziedzińca zewnętrznego dwie dawne studnie barokowe z XVIII wieku. Przy ulicy Mickiewicza dawna figarnia i oranżerie z XVIII wieku. Po południowo zachodniej stronie pałacu park dwupoziomowy. Górny, zrekonstruowany, z końca XVII wieku. W parku odtworzone pawilony z XVIII wieku, włoski, chiński, arkadowy. Na południowym krańcu parku fragment bastionu z początku XVII wieku. W pobliżu stał w XVIII wieku teatr hetmański.  

Obecnie Pałac Branickich jest siedzibą rektoratu Uniwersytetu Medycznego. Do zwiedzania udostępniona jest aula wielka, kaplica, hol główny z klatką schodową i w prawym skrzydle Muzeum Historii Medycyny i Farmacji gromadzące eksponaty związane z aptekarstwem na Podlasiu. Zabytkowy obiekt i ekspozycje muzealne można oglądać od wtorku do piątku od godziny 10.00 do 17.00, w soboty i niedziele od 9.00 do 17.00. Ostatnie wejście o godzinie 16.00. Bilety kupuje się w Muzeum Historii Medycyny i Farmacji. Obiekt szeroko otwiera podwoje dla turystów także między innymi w czasie Nocy Muzeów, Podlaskiego Festiwalu Nauki i Sztuki, Europejskich Dni Dziedzictwa. Pałac Branickich znajduje się przy ulicy Kilińskiego 1, zmotoryzowani parkują auta przy parku.


Pałac Branickich w Białymstoku - siedziba Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

www.umb.edu.pl/palac_branickich
www.ogrodbranickich.bialystok.pl