twierdza wisloujscie
"Doskonała to bez ochyby warownia, pod której ochroną spokojnie leży całe miasto Gdańsk, albowiem bez zezwolenia owej fortalicji nie może ani nic Wisłą w morze spłynąć, ani z morza wpłynąć do Wisły. Otaczają te fortalicję liczne kanały i fosy i liczne obwałowania najdokładniej wedle przepisów nowej sztuki fortalicyjnej wykonane. Rozstawiono tam sto lub więcej dział wojennych, a mieszka wraz z żonami i dziećmi tysiąc żołnierzy" (...) – tak w 1636 roku twierdzę Wisłoujście opisał Charles Ogier, sekretarz francuskiego posła, który do Gdańska przybył przy okazji rokowań ze Szwedami w Sztumskiej Wsi. Twierdza Wisłoujście podobnie jak w czasach swojej świetności budzi dziś duży zachwyt wśród gości ją odwiedzających. Ta niegdyś kluczowa dla miasta Gdańska fortyfikacja, stanowi dziś oddział Muzeum Historycznego Miasta Gdańska, który w przyszłości ma szansę stać się ważnym punktem na mapie turystycznej Trójmiasta.
Początki Twierdzy znamy dzięki wykopaliskom archeologicznym. Bardzo szybko dostrzeżono strategiczne znaczenie tego miejsca, ponieważ już około 980 roku na miejscu Twierdzy znajdował się umocniony punkt z prymitywnymi urządzeniami przeładunkowymi. Pierwsze pisemne wzmianki o Twierdzy Wisłoujście pochodzą z czasów panowania na Pomorzu Zakonu Krzyżackiego. Zapiski pochodzą z lat 1379 – 1382 i mówią o drewnianej strażnicy stojącej przy ujściu Wisły. Ta drewniana wieża pełniła funkcje strażnicze, obronne oraz była ona pierwszą w Gdańsku latarnią morską. Kontrole nad strażnicą i okolicznym obszarem sprawował krzyżacki urzędnik celny, nazywany mistrzem ujścia. Do jego zadań należało kontrolowanie ruchu statków na Wiśle, oraz pobory opłat celnych, zwłaszcza tzw. cła palowego. Krzyżacka latarnia była niszczona dwukrotnie. Po raz pierwszy w 1433 roku, spłonęła ona w czasie ataku czeskich husytów. Po raz drugi, po odbudowie, w roku 1465 w czasie sztormu, jaki szalał na Bałtyku. Wieżę odbudowano w roku 1482. Była to wieża ceglana o wysokości około 20 metrów. Wieża wtedy wybudowana stoi do dziś i ma współcześnie około 22, 5 metra wysokości. Jest centralnym, najstarszym obiektem twierdzy. Pełniła ona, tak jak jej drewniane poprzedniczki rolę latarni morskiej, aż do roku 1758. Stąd też wieżę w Twierdzy Wisłoujście, nazywa się często latarnią.
Rozwój artylerii powodował rozwój fortyfikacji. Zdano sobie bowiem sprawę, że sama wieża nie jest w stanie skutecznie bronić tak ważnego miejsca dla Gdańska, jakim było ujście Wisły. Wieżę otoczono w latach 1562-1563 ceglanym pierścieniem nazywanym wieńcem. Wieniec ma formę bastei (czyli przysadzistej wieży) o średnicy około 33 metrów, z trzema kondygnacjami. Pierwsza, pod ceglaną konstrukcją, służyła jako piwnice. Dwie kolejne wyposażone były w otwory działowe tzw. działobitnie, z których można było prowadzić ogień artyleryjski. Twierdza w takim kształcie przeszła swój pierwszy sprawdzian bojowy w 1577 roku, w czasie konfliktu króla Stefana Batorego z Gdańskiem. Od czerwca do września Batory oblegał twierdzę, pozostała ona jednak niezdobyta. Uszkodzenia naprawiono i przystąpiono do rozbudowy fortyfikacji. W latach 1586-1602 wokół centralnych budowli wzniesiono nowoczesne, czterobastionowe, ceglane założenie nazywane Fortem Carré. Cztery bastiony (Artyleryjski, Ostroróg, Południowo – wschodni i Furta Wodna) mają średnią grubość murów około 5,5 metra i posiadają kazamaty, które służyły jako miejsca magazynowe żywności, amunicji, czy też koszary dla załogi. Na bastionach znajdowały się ziemne szańce, skąd prowadzono ogień armatni. Całe założenie otoczono fosą. Nad nią przerzucono most zwodzony, który połączył Fort Carré z kolejną fortyfikacją Twierdzy Wisłoujście – Szańcem Wschodnim. Szaniec Wschodni powstawał w latach 1624 – 1626, czasach wojny Polski ze Szwecją. Zbudowane wtedy umocnienie tworzy 5 ziemnych bastionów otaczających Fort Carré, w stylu staro holenderskim. Szaniec Wschodni podobnie jak Fort Carré jest otoczony fosą z mostem zwodzonym. Aby uzupełnić całe założenie, na lewym brzegu Wisły stworzono Szaniec Zachodni w 1627 roku, mający na celu osłaniać twierdzę od tej strony. W okresie wspomnianej wojny polsko – szwedzkiej twierdza pełniła niezwykle ważną rolę. Była to rola bazy floty wojennej. To właśnie z Twierdzy Wisłoujście 27 listopada 1627 roku wyruszyła polska flota na słynną bitwę morską z flotą szwedzką.
Lata 1733 – 1734 wiążą ściśle Gdańsk i Wisłoujście z historią Polski. Miasto poparło wówczas Stanisława Leszczyńskiego na elekcje po zmarłym Auguście II Mocnym. Rosja i Prusy narzuciły Polsce własnego kandydata, Augusta III. Gdańsk pomimo gróźb, odmówił
uznania nielegalnego wyboru Augusta III. Król Leszczyński ukrył się w Gdańsku aby tu oczekiwać na zapowiedzianą pomoc ze strony Francji. W międzyczasie przystąpiono do pośpiesznego naprawiania umocnień twierdzy, którą Rosjanie oblegli w lutym 1734 roku. Pomoc francuska, która przybyła morzem w okolice Westerplatte była niewielka, dlatego Wisłoujście wobec przeważającej liczby Rosjan, wspieranych przez Sasów, skapitulowało 24 czerwca. Miasto Gdańsk poddało się po tajemnym wyjeździe Stanisława Leszczyńskiego w nocy z 27 na 28 czerwca. Twierdza przez 2 lata była okupowana przez wojska saskie, do momentu zapłaty przez Gdańsk okupu.
W roku 1793 dochodzi do zaboru Gdańska przez Prusy. Taki sam los czekał twierdzę Wisłoujście. Prusacy nie pozostali jednak w twierdzy zbyt długo. W 1807 roku rozpoczęło się napoleońskie oblężenie miasta. Tuż przed oblężeniem wojska pruskie przystąpiły do szybkiej odbudowy fortyfikacji Gdańska, w tym i Twierdzy Wisłoujście. Załoga twierdzy wynosiła około 1200 żołnierzy. Twierdza stała niejako na uboczu wielkich wydarzeń jakie rozgrywały się w rejonie Głównego Miasta. Po oblężeniu twierdzy i ustanowieniu Wolnego Miastu Gdańska, Francuzi przystąpili do odbudowy i jej modernizacji. Bezpośrednio przy ujściu rozpoczęto budowę nowej fortyfikacji, znanej później jako Szaniec Mewi. Był on połączony z Twierdzą Wisłoujście murem biegnącym wzdłuż Wisły.
W roku 1813 twierdza Wisłoujście ponownie została oblężona. Tym razem oblegającymi byli Rosjanie i Prusacy. Dodatkowo ostrzeliwały twierdzę okręty brytyjskiej floty. Oblężenie twierdzy trwało prawie rok. Wojska opuściły twierdzę dokładnie 31 grudnia 1813 roku.
Po wyjściu wojsk napoleońskich z Gdańska powrócili Prusacy. Rola twierdzy Wisłoujście stopniowo malała. Rozpoczęto budowę innych fortyfikacji, mających zabezpieczać Gdańsk od północy i całkowicie zmienione ujście Wisły np. Szaniec Mewi.
Wzrosła także rola Nowego Portu kosztem portu nad Motławą. W 1895 roku zaś powstał przekop Wisły, tworząc Wyspę Sobieszewską. Sprawił on że dawne ujście Wisły straciło na znaczeniu, a wraz z nim i Twierdza. Po roku 1830 twierdza pełniła rolę więzienia dla polskich żołnierzy, oficerów biorących udział w powstaniach listopadowym i styczniowym. Było to także miejsce odosobnienia więźniów politycznych. Przetrzymywano tu m. in. Karola Marcinkowskiego, znanego wielkopolskiego działacza patriotycznego.
Na mocy traktatu wersalskiego z 28 czerwca 1919 roku, kończącego I wojnę światową, powstało Wolne Miasto Gdańsk, które miało być strefą zdemilitaryzowaną. W tym momencie Twierdza Wisłoujście formalnie straciła swoje znaczenie militarne. W okresie międzywojennym była ona siedzibą klubu żeglarskiego, miejscem gdzie mieszkali oficerowie policji wodnej.
1 września 1939 roku na położonym niedaleko twierdzy półwyspie Westerplatte rozpoczęła się II wojna światowa. W ciągu trwania tego konfliktu Twierdza pełniła funkcje magazynów, koszar, szpitala wojskowego. U schyłku wojny, gdy Armia Czerwona zbliżała się do Gdańska, twierdzę „uzbrojono" w armaty przeciwlotnicze oraz przekopano na nasypach rowy strzeleckie. W wyniku ostrzału artyleryjskiego zniszczoo 60 % zabudowy twierdzy. Zniszczeniom uległy: wieża, wieniec, a więc najstarsza zabudowa, kamieniczki oficerskie, koszary i cała międzywojenna zabudowa szańca wschodniego. Przed większymi zniszczeniami ocalały kazamaty Fortu Carré, oraz szczęśliwie dawny forteczny kościół świętego Olafa, który jednak po wojnie rozebrano, a jego cegły zabrano do odbudowy warszawskiej starówki.
Również czasy powojenne nie były łaskawe dla fortyfikacji ujścia Wisły. Porządkowanie terenów Twierdzy oraz jej odbudowę rozpoczęto dopiero pod koniec lat 50. Odbudową zniszczonej Twierdzy zajęły się Pracownie Konserwacji Zabytków. Okolice Twierdzy, dawne osiedla Wisłoujście i Nowy Hel, wysiedlono a na nich wybudowano zakłady siarkowe „SIARKOPOL", zakłady fosforowe oraz Port Północny. Industrialna rozbudowa tych terenów przyczyniła się do degradacji przyrody Szańca Wschodniego i wpływała niekorzystnie na umocnienia Fortu Carré. Dopiero w 1974 roku Muzeum Historii Miasta Gdańska (dziś Muzeum Historyczne Miasta Gdańska) przejęło zarząd nad Twierdzą Wisłoujście. Dzięki temu mogła rozpocząć się systematyczna odbudowa twierdzy oraz jej zagospodarowanie.
Twierdza Wisłoujście wedle zamierzeń MHMG ma stać się w przyszłości nowoczesnym muzeum, pokazującym nie tylko historię Twierdzy ale także historię związku Gdańska z morzem, czy samą historię miasta. W założeniu ma być to miejsce „żywej historii" dzięki grupom rekonstrukcyjnym czy też widowiskom historycznym. Aby zatrzymać gości na dłużej planuje się stworzenie miejsca na kawiarnię, restaurację a także bazę noclegową.